Բանասիրական ֆակուլտետ - Բանահյուսություն
Չորեքշաբթի, 01.10.2014, 21:15
Ողջունում եմ ձեզ Гость | RSS

ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ ՖԱԿՈՒԼՏԵՏ

Категории раздела
Հարցում
Ում ստեղծագործություններն են ավելի լավը?
Ընդհանուր պատասխանած: 136
Ով կա կայքում

Կայքում ընդհանուր 1
Հյուրեր 1
Օգտվողներ 0
page25

Բանահյուսություն

Ժողովրդական բանահյուսությունը ազգային հոգևոր արժեքի մի մասն է, որը, սերնդեսերունդ փոխանցվելով, բյուրեղացել, հասել է մինչև մեր օրերը` ձևավորելով ու ամբողջացնելով այն կրողների ազգային դիմագիծը և հարուստ նյութ հանդիսանալով ինչպես ժամանակակից գեղարվեստական գրականության, այնպես էլ պատմագրության և արվեստի մյուս ճյուղերի զարգացման համար: Բանահյուսությունը գրավոր գրականությունից տարբերվում է չորս հիմնական տարրերով՝ բանավոր գոյությամբ (բանահյուսական ստեղծագործությունները ապրում են ժողովրդի հիշողության մեջ և փոխանցվում են բանավոր` բերնեբերան), հանրային՝ կոլեկտիվ բնույթով (բանահյուսական ստեղծագործության ձևավորմանն ու տարածմանը մասնակցում է ժողովուրդը), տարբերակների առկայությամբ (բանահյուսության ցանկացած տեսակ, ի տարբերություն հեղինակայինի, ունի բազում տարբերակներ. ինչքան` ասացող, այնքան` տարբերակ) միաձուլությամբ՝ սինկրետիզմով (բանահյուսական մի շարք տեսակներ իրենց մեջ ներառում են տարատեսակ սեռեր ու ժանրեր` համադրելով թե՛ թատերականը (դրամատիկական, ողբերգական, կատակերգական, դիմախաղ, մարմնի շարժումներ), թե՛ ազգագրական-ծիսականը (հարսանեկան, թաղման, ազգային տոների ու խաղերի դրսևորումներ), թե՛ երաժշտարվեստի ու պարարվեստի արտացոլանքները, և թե՛ բանարվեստի զանազան տեսակների կիրառությունները): Բանահյուսության ուսումնասիրությամբ զբաղվող գիտությունը՝ բանագիտությունը, իբրև առանձին գիտություն ձևավորվել է 19-րդ դ. սկզբներին, Գրիմմ եղբայրների, հատկապես՝ Յակոբ Գրիմմի կողմից: Եվրոպական առաջավոր երկրների բանագիտական մտքի ազդեցությամբ 19-րդ դ. կեսերին հայ մտավորականությունը ևս կարևորեց մեր ժողովրդի բանավոր ավանդության տարբեր ժանրերի գրառման, հրատարակման և ուսումնասիրման պատմամշակութաբանական անհրաժեշտությունը: Հայ ժողովրդական բանահյուսության հավաքման և հետազոտման գործընթացը սկզբնավորվեց Գ. Սրվանձտյանցի "Գրոց ու բրոց և Սասունցի Դավիթ կամ Մհերի դուռ" (1874 թ.) աշխատանքով, որը առաջ բերեց բանահավաքչական մեծ շարժում: Հետագայում իրենց ավանդը ներդրեցին հայ մշակույթի մի շարք երախտավորներ (Մ, Աբեղյան, Գ. Շերմազանյան, Մ. Բարխուդարյան, Գ. Ղափանցյան, Ա. Ղանալանյան, Կ. Մելիք-Օհանջանյան, Ս. Հարությունյան և այլոք), ովքեր կարողացան կորստից փրկել հայ ժողովրդի բանավոր մշակույթի գանձերը և գիտական հիմքերի վրա դնել դրանց ուսումնասիրությունը: Այնուամենայնիվ, այսօր դեռևս կենցաղավարող բանահյուսության մի շարք տեսակների գոյությունը վտանգված է, ուստի, էլ ավելի է կարևորվում հոգևոր մշակութային արժեքների գրանցման` գույքագրման, հավաքման ու պահպանման աշխատանքները: Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության դասակարգման, գրանցման ու պահպանման նպատակով ժողովրդական բանահյուսության տեսակները դասակարգելիս և նրանց համառոտ բնութագրերը կազմելիս հաշվի է առնվում հայ բանագիտության բնագավառում առկա սկզբունքները և գնահատականները: Հայ բանագիտության մեջ ժողովրդական բանահյուսությունը ընդունված է բաժանել երկու սեռի ` վիպական և քնարական: Թե՛ վիպական, թե՛ քնարական սեռերի որոշ տեսակներ նաև պարունակում են դրամատիկականի տարրեր: Վիպական Վիպական բանահյուսությունը կառուցվածքային երկու դրսևորմամբ է հանդես գալիս` սյուժետային` ծավալուն կառուցվածքով և անսյուժե` ասույթաբանական-բանաձևային կառուցվածքով: Սյուժետային կառուցվածքով վիպական բանահյուսության մեջ մտնում են հետևյալ ժանրերը` առասպելը, վիպական զրույցը, ժողովրդական վեպը, վիպերգը, հեքիաթը, առակը, ավանդությունը, կենցաղային ու սնահավատական զրույցը, մասամբ նաև` երգիծական մանրապատումը և այլն: Առասպելները աստվածներին նվիրված ժողովրդական պատումներ են կա՛մ առասպելաբանական երգի տեսքով (Վահագնի առասպելը), կա՛մ առասպելաբանական զրույցի տեսքով` նվիրված բնության առարկաներին ու երևույթներին (երկնային լուսատուներ, բույսեր, կենդանիներ և այլն): Վիպական զրույցներում կա՛մ աստվածացած հերոսներն են` հնագույն աստվածներին նվիրված պատումներով (Արա Գեղեցիկ, Շամիրամ, Տորք Անգեղ), կա՛մ հայոց նախնիներն են` աստվածացված այդ նախնիներին` ցեղային աստվածներին նվիրված հորինվածքներով (Հայկ, Արամ): Ժողովրդական վեպին բնորոշ հատկանիշներն են պատմականությունը, հերոսականությունը` հայրենիքի, հայրենի տան, բնօրրանի համար պայքարը օտար զավթիչների դեմ, պետության, պետականության պահպանման կամ կորցրած պետականությունը վերականգնելու ձգտումը: □Վիպասանքը□ առասպելաբանական մեր առաջին վաղնջական վեպն է` իր Տիգրան Երվանդյան և Տիգրան Մեծ, Սանատրուկ, Երվանդ, Արտաշես, Արտավազդ, Աժդահակ, Արգավան` աստվածային հատկանիշներով օժտված պատմական հերոսներով: Վիպասանքի հիմքում ընկած են Երվանդյան և Արտաշեսյան հարստությունների օրոք տեղի ունեցած պատմական իրադարձությունները: Հայոց հին ավանդական երկրորդ վեպի` □Պարսից պատերազմի□ հիմքում հայ ժողովրդի մղած երկարատև պատերազմն է Սասանյան Պարսկաստանի դեմ` Արշակունյաց Խոսրով, Տրդատ Մեծ, Խոսրով Կոտակ, Տիրան, Արշակ, Պապ, Վարազդատ թագավորներով և Մամիկոնյաց սպարապետներով` Վաչե, Վասակ, Մուշեղ, Մանվել: Հայոց հին ավանդական երրորդ վեպի` □Տարոնի պատերազմի□ հիմքում 5-6-րդ դարերի Տարոն աշխարհի ազատության և անկախության համար պայքարն է Մամիկոնյաց իշխանների` Մուշեղի, Գայլ Վահանի, Սմբատի, Վահան Կամսարականի, Տիրանի գլխավորությամբ: Մեր մյուս ժողովրդական վեպը` □Սասնա ծռեր□ դյուցազներգությունը, օտար զավթիչների դեմ մղած դարավոր պայքարն արտացոլող հերոսական մի ասք է` բաղկացած չորս ճյուղերից` □Սանասար և Բաղդասար□, □Մեծ Մհեր□, □Սասունցի Դավիթ□, □Փոքր Մհեր□: Ի տարբերություն մեր նախորդ ժողովրդական վեպերի (դրանցից մեզ հասել են սոսկ պատառիկներ)` □Սասնա ծռերը□ ամբողջական, կուռ կառուցվածքով, շուրջ 150 ասացողներից գրառած եզակի մի հուշարձան է` մեր հոգևոր մշակույթի դրոշակակիրը: Վիպական երգը կամ վիպերգը ևս ժողովրդական վեպի տարրեր է պարունակում: Այստեղ ևս առկա է թե՛ պատմականը, թե՛ հերոսականը: Սակայն ի տարբերություն □Վիպասանքի□, ավանդական մեր երկրորդ և երրորդ վեպերի ու □Սասնա ծռերի□` պատմավիպական երգերում այդ պատմականը և հերոսականը ներկայացվում են մեկ դրվագով: Մեզ հասած պատմական հանրահայտ վիպերգերից բացի (□Նարեկացի□, □Լևոնի երգը□, □Մոկաց Միրզա□, □Կարոս խաչ□ □Ասլան աղա□), ուշ ժամանակներում ևս ստեղծվել են պատմական այս կամ այն դեպքերին ու անձանց մասին երգեր, որոնք նվիրված են ինչպես ռուս-թուրքական և ռուս-պարսկական պատերազմների հերոսներին, այնպես էլ ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ ֆիդայիներին (Արաբո, Գևորգ Չաուշ, Աղբյուր Սերոբ, Անդրանիկ, Սևքարեցի Սաքո և այլք): Հեքիաթը վիպական բանահյուսության հնագույն տեսակներից է: Այն նպատակադրված ֆանտաստիկ հնարանք է, ուր գեղարվեստորեն արտացոլվել են ժողովրդի պատկերացումները կյանքի, մարդկային հարաբերությունների, բնության և հասարակական կյանքում տեղի ունեցած իրադարձությունների վերաբերյալ, և այդ ամենը` չարի ու բարու պայքարը մարմնավորող հերոսների միջոցով: Ի դեպ, այդ պայքարը միշտ էլ ավարտվում է բարու հաղթանակով, քանզի բարին մարմնավորող հերոսը ժողովրդի նվիրական երազների, նրա իդեալների կրողն է: Հեքիաթները լինում են հրաշապատում, կենդանական և իրապատում: Հրաշապատում հեքիաթը ստեղծվել է վաղնջական ժամանակներում, գործող անձինք և նրանց գործողությունները հրաշապատումային բնույթի են` թռչող գորգ, մութ ու լույս աշխարհ, յոթգլխանի դև, անմահական ջուր ու խնձոր և այլն: Կենդանական հեքիաթները ևս հրաշապատումային բնույթի են: Դրանք մարդկության վաղ մանկության շրջանի արգասիք են, իսկ գործող անձինք գերազանցապես կենդանիներն են: Իրապատում հեքիաթները առավել ուշ շրջանի արդյունք են, գործող անձինք մարդիկ են, իսկ նրանց արարքները` իրականին մոտ: Առակները բարոյախրատական, խոհափիլիսոփայական վիպական բանահյուսական ստեղծագործություններ են, որոնց մեջ կենդանիների, թռչունների, բույսերի և զանազան առարկաների հարաբերությունների միջոցով երգիծանքով և այլաբանորեն վեր են հանվում, ցուցադրվում մարդկային թերությունները: Առակը երկու մասից է բաղկացած` բովանդակությունից և ընդհանուր եզրակացությունից` բարոյախոսությունից: Ըստ կերպարային արտահայտության` առակները բաժանվում են հետևյալ խմբերի. կենդանական, բուսական, մարդկային, այլ առարկաներ ներկայացնող կերպարներ: Ավանդությունները վիպական բանահյուսության այնպիսի պատումներ են, որոնք նպատակ ունեն համապատասխան աշխարհագրական, պատմական, վարքաբանական, կենցաղային, կրոնական և այլ կարգի տեղեկություններ ու գիտելիքներ հաղորդել, և ի տարբերություն բանահյուսական այլ տեսակների` ստեղծվում ու ապրում են հիմնականում այն միջավայրում, որոնց առնչվում են դրանք: Ավանդությունները բաժանվում են հետևյալ խմբերի. Ստուգաբանական. սրանք ժողովրդական ստուգաբանություններ են տեղանունների, անձնանունների, առարկաների անունների վերաբերյալ(ինչու է լիճը կոչվում Փարվանա, սարը` Մասիս, գյուղը` Մալիշկա, քարը` աղջիկ-տղի, տոհմը` Մամիկոնյան և այլն): Բացատրական. բացատրվում են երկրի, երկնքի և երկնային լուսատուների ծագումը, լեռների, ձորերի, լճերի, գետերի, աղբյուրների առաջացումը, բույսերի ու կենդանիների օգտակար և վնասակար հատկությունները, մարդու հետ ունեցած նրանց փոխհարաբերությունները: Վարքաբանական. սրանք կենսագրական տեղեկություններ են տալիս պատմական անձնավորությունների (Մաշտոց, Նարեկացի, Թումանյան, Անդրանիկ, Մակեդոնացի, Լենկ Թեմուր և այլք) վերաբերյալ: Ժողովրդական զրույցը վիպական բանահյուսության տարածված տեսակներից է: Զրույցները ոչ մեծ ծավալի պատումներ են, որտեղ ժողովրդական համով-հոտով պատմելաոճով ներկայացվում են կա՛մ ժողովրդի սնահավատական պատկերացումները, կա՛մ էլ պատմական ու կենցաղային անցուդարձերը: Երգիծական մանրապատումները վիպական բանահյուսության մերօրյա ամենատարածված ու կենսունակ ժանրերից է` նորավեպային (նովելային) անսպասելի ավարտով: Երգիծական մանրապատումները մարդկային կյանքի բոլոր բնագավառներին արձագանքող ժողովրդական ստեղծագործություններից են, որոնք կառուցվածքային երկու դրսևորմամբ են հանդես գալիս` ա) սյուժետային կառուցվածքով. դրանք անեկդոտ-զվարճապատումներն են, որոնց ծիծաղի մեխը պատումի անսպասելի վերջաբանն է` ինչ-որ տեղ նման նովելաշարերին: բ) անսյուժե` 1-2 նախադասությամբ կառուցված. նմանատիպ կառույցները երկխոսական զվարճախոսություններն են և զվարճալի արտահայտությունները, որոնց մեջ հարցին հետևող անսպասելի պատասխանն է, երբեմն էլ` անսպասելի խոսքային կառուցվածքը` կա՛մ հարցուպատասխանի տեսքով (այս կառուցվածքը ինչ-որ տեղ հիշեցնում է հանրահայտ □Հայկական ռադիոյի□ անեկդոտաշարը), կա՛մ էլ սովորական արտահայտությամբ: Ասույթաբանական-բանաձևային կառույցները վիպակամ բանահյուսության անսյուժե ստեղծագործություններից են, որոնք կա՛մ ժողովրդի բանավոր խոսքում կիրառվող ցանկության պատկերավոր խոսքեր են (փաղաքշանքի, սպառնալիքի, հայհոյանքի), երբեմն` հմայական բանաձևերով (անեծք, օրհնանք, մաղթանք, երդում, հմայական աղոթք), կա՛մ ժողովրդի դարավոր կենսափորձի խտացումներ` խոհախրատական ուղղվածությամբ (առած-ասացվածք), կա՛մ էլ մարդկանց ունակությունների բացահայտման, նրանց ժամանցի ու զվարճանքի ինքնատիպ բանաձևումներ (հանելուկ, շուտասելուկ, բառախաղ և այլն): Ժողովրդական ասույթաբանության մեջ առանջին խումբ են կազմում հմայական բանաձևերը. Անեծքները խոսքի հմայական զորությամբ մարդու և նրան շրջապատող առարկաների ու երևույթների վրա բացասաբար ներգործելու` վիպական բանահյուսության տեսակներից է: Դրանք ինչ-որ անձի, առարկայի, երևույթի ուղղված ցանկության արտահայտություններ են` խոսակցին վնասելու նպատակով(Լվացքիդ թոգին տղամարդու շալվար չտեսնես: Օղորմին գերեզմանաքարիդ դիպչի ու սոթ տա:): Օրհնանք-բարեմաղթանքները ևս ցանկության բանաձևային կառույցներից են, որոնք խոսակցի վրա ոչ թե բացասաբար, այլ դրականորեն ներգործելու միջոցներ են: Օրհնող-մաղթողը ցանկանում է հարստացած, զորացած, առողջ, շնորհքներով օժտված տեսնել խոսակցին (Ծլես, ծաղկես, զորանաս: Ոտըդ փուշ չմտնի: Մուրազիդ հասնես: Մի բարձի ծերանաք): Երդումը վիպական բանահյուսության ասույթաբանական դրսևորումներից է, երբ երդվողը կա՛մ սովորական ձևով է երդվում (Ջանիս արևը գիդենա, Հորըս արևը), կա՛մ էլ փորձում է իր անմեղսունակությունը ապացուցել` անեծքը իր վրա վերցնելով (Գեդինը մտնեմ, թե սուտ եմ ասըմ): Սրանք նույնպես ցանկության խոսքեր են` հմայական բանաձևային կառույցներ: Ժողովրդական աղոթքները խոսքի զորությամբ մարդու և նրան շրջապատող աշխարհի վրա ներգործելու միջոցներից` ցանկության հմայական բանաձևումներից են` ուղղված հմայվող անձի, առարկայի կամ երևույթի վիճակի փոփոխման նպատակին: Դրանք ուղեկցվում են որոշակի արարողություններով և կոչված են մարդուն պաշտպանել նրա գործողությունները կաշկանդող չար ուժերից` չար ոգիներից: Անեծքներում, օրհնանք-բարեմաղթանքներում, երդումներում և հմայական աղոթքներում, ի տարբերություն հայհոյանքների, փաղաքշական և սպառնալիքի խոսքերի, առկա է հմայական ներգործությունը: Հիշոց-հայհոյանքը ժողովրդական ասույթաբանության այնպիսի կառույցներից է, որը խոսքի զորությամբ ներգործում է մարդու և շրջապատի վրա` անեծքների նման դառնալով ժողովրդական ինքնատիպ □պատժամիջոցներից□ մեկը (Ես քու պաբու մեր..., Ես քու լավի ջիգյարը...): Սպառնալիքի խոսքերը նպատակ ունեն փոխել սպառնալիքի ենթակա անձի կամ առարկայի տվյալ վիճակը վատթարագույնով: Սպառնալիքի խոսքերը կարող են երկյուղ ներշնչել դիմացինին: Այդ երկյուղը գերբնականի հետ կապ չունի և կապված է սպառնացողի բնավորությունից ու հոգեբանությունից (Կգամ կաշիդ կքերթեմ: Աչքերդ կհանեմ): Փաղաքշանքի խոսքերը, ի տարբերություն հայհոյանքի, խոսողի անձնազոհությամբ խոսակցի վիճակի դրականորեն փոփոխության ցանկությունն է արտահայտում (Ոտիդ տակին մեռնեմ: Քու ցավը տանեմ): Առած-ասացվածքները վիպական բանահյուսության այնպիսի ստեղծագործություններ են, որոնք մեկ-երկու նախադասությամբ, հաճախ նաև մի քանի բառով արտացոլում են կյանքի զանազան կողմերի ու երևույթների վերաբերյալ մարդկային պատկերացումները և անմիջական պատասխան են տալիս ժողովրդին հուզող ամենատարբեր հարցերին: Դրանք ժողովրդական խոսքի բանաձևային կառույցներ են` ժողովրդի դարավոր կենսափորձից ծնված, ընդհանրացնող ուժ ձեռք բերած խտացված, պատկերավոր փիլիսոփայական արտահայտություններ, որոնք ուղենիշ են եղել կյանքում, դաստիարակել նրան, օգնել էլ ավելի լիարժեք ճանաչելու մարդուն և նրան շրջապատող աշխարհը: Առածներն ու ասացվածքները, իրենց կառուցվածքով և նպատակամղվածությամբ լինելով նույն բնույթի, այնուամենայնիվ տարբերվում են իրարից: Առածը այլաբանական ստեղծագործություն է և ասելիքը վերարտադրում է այլաբանորեն (Խոզի գլուխը խալիչի վրա չի մնա:), իսկ ասացվածքը` ուղղակի (Աղջկա գեշը չտեսանք, հարսի` լավը:): Հանելուկը վիպական բանահյուսության հնագույն տեսակներից է, որտեղ առաջադրվող հարց-խնդրից բխող հանելուկի առարկան շղարշված է հանելուկային բանաձև-պատկերով (Էն ի՞նչն ա, ինչը, մորթվող ոչխարը լաց չի ըլըմ, մորթող ղասաբն ա լաց ըլըմ /Սոխը/:)` հենված երկու առարկաների կամ երևույթների հատկանիշների նմանության վրա: Շուտասելուկները հանելուկների նման ուսուցողական արժեք ներկայացնող ժողովրդական ժամանցի միջոցներից են, որոնց գլխավոր հատկանիշը արագախոսությունն է` առաջադրված համապատասխան տեքստի, բառերի հերթականությամբ և հստակ վերարտադրությամբ: Նման պայմաններում կատարող անձը, եթե ի վիճակի չէ հստակ արտաբերել առաջադրանքը, ակամայից ընկնում է նախապես պատրաստված ծուղակը (Ձուկը ուտեմ, մուկը գցեմ, մուկը գցեմ, ձուկը ուտեմ): Բառախաղերը մանուկների միջավայրում կենցաղավարող վիպական բանահյուսության նմուշներ են` ժամանցի ու զվարճանքի միջոցներ: Առաջադրված բառին (դրանք կարող են լինել կա՛մ թվականներ, կա՛մ հատուկ և հասարակ գոյականններ) հետևում է անսպասելի ծիծաղ առաջացնող պատասխանը: Քնարական Քնարական բանահյուսությունը բաժանվում է հետևյալ տեսակների` ընտանեկան-կենցաղային, ընտանեկան-ծիսական, տոնական-օրացուցային և այլ խմբերի: Ընտանեկան-կենցաղային բանահյուսական ստեղծագործությունների մեջ գերակշռողը սիրերգերն են: Սիրո երգերում ժողովուրդն առավել ընդգծված և վառ է արտահայտել իր կենսասիրությունը: Դրանց մեջ առկա է կնոջ` գեղեցիկի պաշտամունքը, բնության և մարդկային ապրումների համադրումը: Սիրերգերը ստեղծվում և երգվում են կա՛մ երիտասարդ աղջիկների, կա՛մ տղաների կողմից, կա՛մ էլ` փոխնիփոխ` մերթ աղջիկները, մերթ տղաները` երկխոսությամբ, հաճախ հանպատրաստից խաղիկների կիրառությամբ: Սիրո մոտիվը առկա է նաև աշխատանքային, պանդխտության, օրորոցային և այլ երգերում: Համբարձման տոնին կատարվող ջանգյուլումները թե՛ ծիսական են, թե՛ սիրո: Քնարական բանահյուսության հնագույն տեսակներից են հայ ժողովրդական աշխատանքային երգերը, որոնք հիմնականում աշխատանքի գործիքների գովքեր են: Իսկ այդ գործիքները լինում են առտնին` տնային-կենցաղային(խնոցի, սանդ, ճախարակ, իլիկ և այլն) և դաշտային (եզ, սայլ, չութ, կով, գոմեշ և այլն): Առանձին խումբ են կազմում նաև արհեստագործական երգերը: Թե՛ տնային-կենցաղային, թե՛ երկրագործական և արհեստագործական երգերը ոչ միայն աշխատանքի գործիքների ու արհեստների գովքեր են, այլև դրանք ներկայացվում են որպես աշխատավորի ու նրա ընտանիքի միակ հույսն ու հենարանը, լուծը քաշողն ու նեղ օրերի ընկերը: Հայ ժողովրդական կատակերգերում և ծաղրերգերում արտացոլվել է մեր ժողովրդի անսահման կենսասիրությունը, ծիծաղով ու ծաղրով դժվարությունները հաղթահարելու մղումը: Դրանց մեջ փոքր ու աննշան բաների (կոշիկ, հավ) կորուստը ներկայացվում է ուռճացված ու զավեշտալից պատկերներով: Տանը մնացած աղջկա երգերի մեջ անգամ (□Թա՜ք տանեին□, □Քառսուն տարիս լրացավ□) առկա է հումորով հագեցած կենսակերպի դրսևորումը: Պարերգերը ևս հնագույն ժամանականերից են գալիս և սերտորեն կապված են ժողովրդական տարաբնույթ ծեսերի ու տոնախմբությունների հետ: Պարերգերը իրենց բնույթով լինում են աշխատանքային, ռազմական, սիրային, կենցաղային և այլն: Դրանք մեծ մասամբ կոլեկտիվ պարերգեր են` շուրջպարեր` խմբակային, երկխոսական, երբեմն էլ` մեներգային-մենապարային կատարումներով: Հայ ժողովրդական բանահյուսությունը նրա ապրած կյանքի գեղարվեստական արտացոլանքն է: Իսկ մեր ժողովուրդը ճակատագրի բերումով ապրել է նաև ասպատակությունների, մասսայական գաղթերի ու տեղահանությունների ժամանակներ, և պանդխտության երգերը դարձել են նրա անբաժան ուղեկիցները: Դրանք կա՚մ ղարիբի ծանր վիճակի նկարագրություններ են, կա՛մ հրաժեշտի երգեր` օտարություն մեկնող զավակին ուղղված մոր բարեմաղթանքներով, կա՛մ էլ թռչուններին ու մեղմ զեփյուռին ուղղած` ընտանիքի անդամների ու հայրենի երկրի հանդեպ կարոտի և անսահման սիրո խոստովանությամբ: Ընտանեկան-կենցաղային բանահյուսության մեջ առանձին խումբ են կազմում հայ ժողովրդական մանկական բանահյուսական ստեղծագործությունները: Ըստ կրողների` դրանք լինում են մանկան խնամքի հետ կապված երգեր (օրորոցայիններ, լոգանքի, քայլքի, մանկախաղաց և այլ երգեր), որոնք կենցաղավարում են մեծերի միջավայրում, և մանկական խաղերգեր (հաշվերգեր, ծաղրերգեր, բնությանը, կենդանական աշխարհին, երկնային լուսատուներին նվիրված երգեր, խաղավարտի, ճոճանակի, ձի հեծնելու և այլ տեսակի երգեր), որոնք կենցաղավարում են երեխաների միջավայրում: Մանկական բանահյուսական ստեղծագործությունների մի մասը կորցրել է իր բուն գործառույթը և մեծերից անցել երեխաներին: Դրանք բնությանը, երկնային լուսատուներին նվիրված երգերն են, ինչպես նաև որոշ ծիսական-քնարական դրսևրումներ`նվիրված երաշտին, Նոր տարվան, վիճակի երգերը` ջանգյուլումները և այլն: Ընտանեկան-ծիսական բանահյուսության մեջ մտնում են հարսանիքի, ծնունդի, կնունքի և թաղման ծիսական արարողությունների ժամանակ կատարվող երգերը: Հարսանիքին առնչվող յուրաքանչյուր պահի համար երգվում են բանահյուսական համապատասխան երգեր` նախահարսանեկան (աղջիկտեսի, հարսի ձեռքերին հինա դնելու երգեր), բուն հարսանեկան (հարսին հագցնելու, հարս ու փեսի գովք, հարսին տանելու երգեր) և ետհարսանեկան երգեր: Հարսանեկան երգերի գլխավոր դեմքերը փեսան ու հարսն են` թագավորն ու թագուհին` բոլորի ուրախության ու գովքի առարկաները: Սակայն հարսը կենտրոնական դեմքն է, ուստի և հիացմունքի ու գովասանքների առարկան, որը համեմատվում է բնության հրաշագործությունների` արևի, լուսնի, աստղի, ծիածանի, առավոտի ցողի ու գիշերվա խորհրդավորության հետ: Հարսանեկան երգերում հարսը մերթ ուրախ է. սրտի սիրածի հետ է ամուսնանում, մերթ տխուր ու թախծոտ. ամուսնությունը ծնողների պարտադրմամբ է կատարվում: Հարսանեկան գովքերի հիմքում տոհմածառը պահպանելու, նրա շարունակականությունը ապահովելու նպատակամղումն է: Թաղման ծեսի ժամանակ կատարվող երգերը գալիս են վաղնջական ժամանակներից և կոչվում են լալիքի երգեր կամ սգերգեր: Դրանց մեջ գովերգվում են հանգուցյալի արժանիքները, ընտանեկան կյանքի քաղցր հուշերը, կատարած ու կիսատ թողած գործերը, անսպասելի մահը, արտահայտում բաժանման թախիծը, այն աշխարհում մեռած հարազատներին հանդիպելու հավատը և այլն: Տոնական-օրացուցային քնարական բանահյուսության մեջ տեղ են գտել հայ ժողովրդական տոների` Նոր տարվա, Ծննդյան, Տերընդեզի, Բարեկենդանի, Ծաղկազարդի (Ծառզարդարի), Զատիկի, Վարդավառի և այլ տոների ժամանակ օգտագործվող երգերն ու պարերգերը: Ընդ որում, տոնախմբությունների ժամանակ ամեն մի տոնի ոգուն համապատասխան երգեր էին կատարվում. Նոր տարվա երգերում ընտանիքի ու նրա անդամների բարեմաղթանքներն են առկա, Տերընդեզի ու Բարեկենդանի երգերը սիրային, հմայական, չարը խափանող խոսքերով էին կատարվում, Զատկի տոնի երգերում դաշտերի ու մարագների բարեբերությունն էր շեշտվում, Համբարձման կամ վիճակի երգերը ուղեկցվում էին վիճակահանությամբ և երիտասարդ աղջիկների ապագայի գուշակությամբ, Վարդավառի երգերում գերակշռում էին կատակերգերը, սիրային սեթևեթանքների նկարագրությունները և այլն: Ժողովրդական տոնակատարություններին, երգ ու պարին մասնակցում էին բոլորը` մեծից փոքր, այն իսկական համաժողովրդական տոնախմբության էր վերածվում` դառնալով մեր երգն ու պարը, ժողովրդական ծիսակարգը սերնդեսերունդ փոխանցելու, մատաղ սերնդին ազգային ավանդներով սնուցելու մի իսկական շքահանդես: Այլ խմբերի քնարական երգերի մեջ առանձնանում են քաղաքային քնարական բանահյուսական ստեղծագործությունները, կալանավորի, զինվորի երգերը և արտածիսական սգերգերը: Քաղաքային քնարական բանահյուսական ստեղծագործությունները, ի տարբերություն քնարական բանահյուսության այլ տեսակների, առավել ուշ ժամանակների արդյունք են: Դրանք միջին հայերենով կամ ժողովրդախոսակցական լեզվով ստեղծված երգեր են, որոնք կենցաղավարել են առավելապես քաղաքային շրջանակներում: Դրանց մեջ ինչ-որ չափով ակնառու է հեղինակայինի` անհատականի կնիքը: Քաղաքային քնարական բանահյուսական ստեղծագործություններից հայրենները և անտունիներն իրենց բովանդակությամբ միջնադարյան քաղաքային բանահյուսության դրսևորումներից են: Հայրենը զուտ հայկական տաղաչափական կառուցվածք ունեցող ժողովրդական բանաստեղծության տեսակ է` հիմնականում 15 վանկանի (7+8): Հայրեն են կոչվել հատուկ այդ չափով ստեղծված տաղերը: Մեր բանավոր ավանդույթում կենցաղավարող հայրենների տարբերակները կոչվել են անտունիներ` կազմված 4, 6 և ավելի տողերից բաղկացած տներով և հորինված մեծ մասամբ պանդխտության, նաև հարսանեկան սիրո, լալիքի թեմաներով: Դրանք սկզբնապես ստեղծվել են միջին հայերենով և տարածված են եղել Ակն գավառում: Հայրենի չափով են ստեղծագործել Նարեկացին, Շնորհալին, Ֆրիկը և միջնադարյան այլ տաղերգուներ: □Ռաբիսային□ երգերը վերջին հարյուրամյակի արգասիք են: Անվանումը գալիս է ռուսերեն բանվորական արվեստ եզրից, ինչն ինքնին չի համապատասխանում տեսակի բուն էությանը: Չնայած □ռաբիսային□ երգերի մեջ կան նաև որոշ բարձրարժեք գործեր, այնուամենայնիվ այդ եզրը գործածելիս մեծ մասամբ շեշտվում է տվյալ տեսակի ցածրաճաշակ լինելը: Քնարական բանահյուսության մեջ առանձին խումբ են կազմում նաև կալանավորի երգերը, որոնք հիմնականում վերջին հարյուրամյակի արգասիք են: Երկար ժամանակով ընտանիքից, հարազատներից բաժանումը և օտար վայրեր (հիմնականում` Սիբիր կամ Հեռավոր Արևելք` Մագադան) տարվելը նման երգերում տխուր ու թախծոտ տրամադրություններով է արտահայտված: Թաղման սգերգերի հետ ներքին աղերսներ ունեն արտածիսական սգո երգերը, որոնք հյուսվել են որևէ ողբերգական դեպքի ազդեցությամբ: Դրանք մարդկանց, հայրենի բնաշխարհի կորուստը սգացող երգերն են, ինչպես նաև` ազգային-ազատագրական, հայդուկային պայքարի հերոսների մահը սգացող ու Հայրենական պատերազմի տարիների սգո և հիշատակի երգերը: Հայ ժողովրդական ռազմի և զինվորի երգերը առավել ուշ շրջանի արդյունք են: Դրանց մեծ մասը ստեղծվել է 19-20-րդ դարերում, և նվիրված են պատմական այս կամ այն իրադարձությանը (ռուս-պարսկական, ռուս-թուրքական պատերազմներ, ազգային-ազատագրական պայքար) և դրանց մասնակից հերոսներին: Թե՛ վաղ շրջանի, թե՛ ուշ շրջանի ռազմի երգերը, չնայած նաև քնարականի տարրեր են պարունակում, որոշ բանագետներ դրանք վիպական պատմական երգերի շարքին են դասում: Եվ եթե ռազմի երգերում արտացոլվել են հիմնականում պատերազմական (ռուս-պարսկական, ռուս-թուրքական, I և II աշխարհամարտեր) ու ազգային-ազատագրական պայքարի դրվագներն ու դրանց ժամանակ հերոսացած անհատները, ապա զինվորի երգերում նկարագրվում են ցարական Ռուսաստանում զինվորագրությանն ու զինվորական ծառայությանն առնչվող տրամադրությունները, որոնք հիմնականում տխուր ու թախծոտ են: Տոնական Տոնական բանահյուսության մեջ տեղ են գտել հայ ժողովրդական տոների՝ Նոր տարվա, Ծննդյան, Տերընդեզի, Բարեկենդանի, Ծաղկազարդի(Ծառզարդարի), Զատիկի, Վարդավառի և այլ տոների ժամանակ օգտագործվող երգերն ու պարերգերը: Ընդ որում, ամեն մի տոնի ոգուն համապատասխան երգեր էին կատարվում տոնախմբությունների ժամանակ. նոր տարվա երգերում ընտանիքի ու նրա անդամների բարեմաղթանքներն են, Տերընդեզի ու Բարեկենդանի երգերը՝ սիրային, հմայական, չարը խափանող խոսքերով էին կատարվում, Զատկի տոնի երգերում դաշտերի ու մարագների բարեբերություն էր շեշտվում, Համբարձման կամ վիճակի երգերը ուղեկցվում էին վիճակահանությամբ և երիտասարդ աղջիկների ապագայի գուշակությամբ, Վարդավառի երգերում գերակշռում էին կատակերգերը, սիրային սեթևեթանքների նկարագրությունները և այլն: Ժողովրդական տոնակատարություններին, երգ ու պարին մասնակցում էին բոլորը՝ մեծից փոքր, այն իսկական համածողովրդական տոնախմբության էր վերածվում՝ դառնալով մեր երգն ու պարը, ժողովրդական ծիսակարգը, սերնդեսերունդ փոխանցելու, մատաղ սերնդին ազգային ավանդներով սնուցելու մի իսկական շքահանդես: Ընտանեկա-կենցաղային բանահյուսութան մեջ մտնող երգերը, որոնց մեջ գերակշռողը սիրերգերն են: Սիրո երգերում ժողովուրդն առավել ընդգծված և վառ է արտահայտել իր կենսասիրությունը: Դրանց մեջ առկա է կնոջ՝ գեղեցիկի պաշտամունքը, բնության և մարդկային ապրումների համադրումը: Սիրերգերը ստեղծվում և կատարվում են կա՛մ երիտասարդ աղջիկների կողմից, կա՛մ երիտասարդ տղաների կողմից, կա՛մ էլ կատարվում են փոխնիփոխ՝ մերթ աղջիկները, մերթ տղաները՝ երկխոսության ձևով: Սիրո մոտիվը առկա է նաև աշխատանքային, պանդխտության, օրորոցային և այլ երգերում: Քնարական բանահյուսության հնագույն տեսակներից են հայ ժողովրդական աշխատանքային երգերը, որոնք հիմնականում աշխատանքի գործիքների գովքեր են: Իսկ այդ գործիքները լինում են՝ առտնին՝ տնային-կենցաղային (խնոցի, սանդ, ճախարակ, իլիկ, և այլն) և դաշտային (եզ, սել, չութ, կով, գոմեշ և այլն): Առանձին խումբ են կազմում նաև արհեստագործական երգերը: Թե՛ տնային-կենցաղային, թե՛ երկրագործական և արհեստագործական երգերը ոչ միայն աշխատանքի գործիքների ու արհեստների գովքեր են, այլև դրանք ներկայացվում են որպես աշխատավորի ու նրա ընտանիքի միակ հույսն ու հենարանը, լուծը քաշողն ու նեղ օրերի ընկերը: Հայ ժողովրդական կատակերգերում և ծաղրերգերում արտացոլվել է մեր ժողովրդի անսահման կենսասիրությունն ու ծիծաղով, հումորով ու ծաղրով դժվարությունները հաղթահարելու մղումը: Դրանց մեջ փոքր ու աննշան բաների (կոշիկ, հավ) կորուստը ներկայացվում է ուռճացված՝ ինչն էլ դրանց դասում է երգիծական երգերի շարքին: Տանը մնացած աղջկա երգերի մեջ անգամ ("Թաք տանեին", "Քառսուն տարիս լրացավ") առկա է հումորով հագեցած կենսակերպի դրսևորումը: Հայ ժողովրդկական բանահյուսությունը նրա ապրած կյանքի գեղարվեստական արտացոլանքն է: Իսկ մեր ժողովուրդը ճակատագրի բերումով ապրել է նաև ասպատակությունների, զանգվածային գաղթերի ու տեղահանությունների ժամանակներ, և պանդխտության երգերը դարձել են նրա անբաժան ուղեկիցները, դրանք կա՛մ ղարիբի ծանր վիճակի նկարագրություններ են, կա՛մ հրաժեշտի երգեր՝ օտարության մեկնող զավակին ուղղված մոր բարեմաղթանքներով, կա՛մ թռչուններին ու մեղմ զեփյուռին ուղղած՝ ընտանիքի անդամների ու հայրենի երկրի հանդեպ կուրորեն անսահման խոստովանությունը: Հայ ժողովրդակական ռազմի և զինվորի երգերը նվիրված են պատմական այս կամ այն իրադարձությանը (ռուս-պարսկական, ռուս-թուրքական պատերազմները, ազգային-ազատագրական պայքարները) և դրանց մասնակից հերոսներին: Ռազմի երգերում արտացոլվել են հիմնականում պատերազմական (ռուս-պարսկական, ռուս-թուրքական, I և II աշխարհամարտեր) ու ազգային-ազատագրական պայքարի դրվագներն ու դրանց ժամանակ հերոսացած անհատների փառաբանումը, իսկ զինվորի երգերում նկարագրվում են զինվորագրության և զինվորական ծառայությանն առնչվող տրամադրությունները, որոնք հիմնականում տխուր ու թախծոտ են: Քաղաքային քնարական բանահյուսությունը, ի տարբերություն գեղջկականի, ուշ ժամանակների արդյունք է: Դրանք գրական կամ ժողովրդախոսակցական լեզվով են ստեղծվում և կենցաղավարում են առավելապես քաղաքային շրջանակներում, և տարբերակներով սուղ են, և դրանց մեջ ակնառու է հեղինակայինի՝ անհատականի կնիքը: Քաղաքային քնարական բանահյուսական ստեղծագործություններից են հայրենները և անտունիները: Հայրենը վաղ միջնադարյան բանահյուսության մեջ տարածված զուտ հայկական բանաստեղծության ձև է՝ կազմված է 15 վանկից (7+8): Հայրեն անվանումով են կոչվել հստակ այդ չափով հորինված տաղերը: Հայրենի չափով են ստեղծագործել Նարեկացին, Շնորհալին, Ֆրիկը և միջնադարյան այլ տաղերգուներ: Անտունին հայ ժողովրդական երգի տեսակ է՝ կազմված 4, 6 և ավելի տողերից բաղկացած տներով և հորինված մեծ մասամբ պանդխտության թեմայով: Դրանք սկզբնապես ստեղծվել են միջին հայերենով և տարածված են եղել Ակն գավառում: Պարերգերը ևս հնագույն ժամանականերից են գալիս և սերտորեն կապված են ժողովրդական տարաբնույթ ծեսերի ու տոնախմբությունների հետ: Պարերգերը իրենց բնույթով լինում են աշխատանքային, ռազմական, սիրային, կենցաղային և այլն: Դրանք մեծ մասամբ կոլեկտիվ պարերգեր են՝ շուրջպարեր՝ խմբակային, երկխոսական, երբեմն էլ՝ մեներգային կատարումներով: Առանձին խումբ են կազմում հայ ժողովրդական մանկական բանահյուսական ստեղծագործությունները: Դրանք ևս ըստ կրողների լինում են՝ մանկան խնամքի հետ կապված երգեր (օրորոցայիններ, լոգանքի, մանկախաղաց և քայլքի երգեր), կենցաղավարում են մեծերի միջավայրում, և մանկական խաղերգեր (հաշվերգեր, ծաղրերգեր, բնությանը, կենդանական աշխարհին, երկնային լուսատուներին նվիրված երգեր, խաղավարտի, ճոճանակի, ձի հեծնելու և այլ տեսակի երգեր): Սրանք կենցաղավարում են երեխաների միջավայրում: Մանկական բանահյուսական ստեղծագործությունների մի մասը կորցրել են իրենց բուն գործառույթը և մեծերից անցել են երեխաներին: Դրանք բնությանը, երկնային լուսատուներին նվիրված երգեր են, որոշ ծիսական երգեր՝ երաշտին նվիրված, Վիճակի երգերը՝ ջանգյուլումները և այլն: Բանահյուսության տեսակի կենցաղավարման համար շատ կարևոր է բանահյուսական ժանրի գործառույթը, այսինք` ի՞նչ միջավայրում և ի՞նչ նպատակով է կատարվում: Եթե նպատակը միջավայրի համար կարևոր դեր է խաղում (և շարունակում է խաղալ), ուրեմն տվյալ ժանրի տեսակի կենցաղավարումն ապահովված է: Կենցաղավարում են հիմնականում բանահյուսական այն տեսակները, որոնք կիրառական արժեք ունեն՝ 1. ա) մանկական խաղերում (հաշվերգեր, խաղերգեր, բառախաղեր, շուտասելուկներ, ծածկախաղեր և այլն). բ ) մանկական "ծիսակարգում" (ջանգյուլումներն իբրև խաղ-ծեսի բաղադրիչ). 2. Հարսանեկան և թաղման ծիսակարգում (քնարական ծիսական բանահյուսություն՝ հարսանիք, ծնունդ, կնունք, թաղում). 3. Տոնական-օրացուցային ծիսակարգում (Նոր տարի, Տրընդեզ, Համբարձում, Վարդավառ և այլն). 4. Ժողովրդական խոսքում՝ ժողովրդախոսակցական լեզվի դրսևորմամբ կենցաղավարում են հիմնականում ժողովրդական ասույթաբանության դրսևորումները՝ ժողովրդական բանաձևային կառույցները (առած-ասացվածք, անեծք, օրհնանք, մաղթանք, փաղաքշանքի խոսքեր, հայհոյանք և այլն՝ իբրև խոսքը արտահայտիչ դարձնող կամ խոսքի ուժով շրջապատի վրա ներազդող միջոցներ). 5. Ժողովրդական հավաքույթներում՝ իբրև ժողովրդական ժամանցի միջոցներ (անեկդոտ, հանելուկ, շուտասելուկ):
Բանասիրական

Copyright MyCorp © 2014
Создать сайт бесплатно